Vì sao nửa phía nam Hà Nội đều mang chữ “Mai”? Câu chuyện nghìn năm về vùng đất Kẻ Mơ
Ít ai biết rằng, những địa danh quen thuộc như Bạch Mai, Hoàng Mai, Tương Mai, Mai Động hay Chợ Mơ đều bắt nguồn từ một vùng đất cổ nổi tiếng của Thăng Long mang tên Kẻ Mơ, hay còn gọi là Cổ Mai.
Trong tiếng Việt cổ, "Kẻ" là cách gọi một vùng dân cư đông đúc, trù phú, tương tự như Kẻ Chợ, Kẻ Vẽ hay Kẻ Chèm. Kẻ Mơ nằm ở phía nam kinh thành Thăng Long, trên vùng đất được bồi đắp bởi sông Hồng và sông Kim Ngưu, trải dài từ khu vực Ô Cầu Dền đến Thanh Trì ngày nay.
Vậy vì sao lại gọi là Kẻ Mơ? Theo cách lý giải phổ biến của nhiều nhà nghiên cứu, vùng đất này xưa kia có những rừng cây mơ bạt ngàn. Khi ghi chép bằng chữ Hán, người xưa dùng chữ "Mai" (梅) để thay cho chữ Nôm "Mơ", bởi Hán tự không có chữ tương ứng. Vì thế, các làng trong vùng đều mang chữ Mai trong tên gọi như Hoàng Mai (mai vàng), Bạch Mai (trước là Hồng Mai, đổi tên năm 1848 để tránh phạm húy vua Tự Đức), Tương Mai, Mai Động… Chỉ riêng Chợ Mơ vẫn giữ nguyên tên Nôm, trở thành dấu tích hiếm hoi của vùng đất cổ còn tồn tại đến ngày nay.
=> Xem thêm: Giải mã tên phố: Con dốc Hà Nội mang tên một người Pháp và câu chuyện ít ai biết
Kẻ Mơ không chỉ nổi tiếng bởi tên gọi mà còn bởi những sản vật từng vang danh kinh kỳ. Hoàng Mai được mệnh danh là "Mơ Rượu", nổi tiếng với rượu cúc, rượu mơ. Dư địa chí của Nguyễn Trãi (1435) đã ghi nhận rượu Hoàng Mai là sản vật quý, về sau Đại Nam nhất thống chí cũng ca ngợi đây là loại rượu ngon bậc nhất. Tương Mai lại được gọi là "Mơ Cơm", nổi tiếng với hàng cơm và món xôi lúa (xôi ngô), còn Mai Động là "Mơ Đậu" với nghề làm đậu phụ truyền thống.
=> Xem thêm: Làng Sét - Vùng đất nghìn năm với 9 giáp độc đáo, nơi lưu giữ dấu tích Thăng Long xưa
Nhờ nằm trên tuyến đường thiên lý và cạnh sông Kim Ngưu, Kẻ Mơ sớm hình thành Chợ Mơ, một trong những khu chợ lớn nhất phía nam Thăng Long. Sách "Nam nhất thống chí" mô tả đây là nơi họp sáu phiên mỗi tháng, buôn bán tấp nập, thu hút thương nhân từ khắp nơi.
Ngày nay, những vườn mơ xưa đã không còn, nhưng các địa danh mang chữ Mai, cái tên Chợ Mơ cùng hệ thống đình, chùa, lễ hội và những câu ca dao, thi phẩm của Nguyễn Bính vẫn lưu giữ ký ức về một vùng đất từng được xem là cửa ngõ sầm uất của Thăng Long. Sau hơn một nghìn năm, Kẻ Mơ không chỉ là một địa danh cổ, mà còn là một phần quan trọng trong lịch sử và bản sắc văn hóa của Hà Nội.
=> Xem thêm: Chuyện khu tập thể và nếp sống kiểu mẫu một thời
