Câu chuyện đằng sau tấm bia “Hạ Mã” trước cổng Văn Miếu
Ngay trước cổng chính của Văn Miếu - Quốc Tử Giám có hai tấm bia đá nhỏ, trên mỗi bia chỉ khắc hai chữ "Hạ Mã" (下馬). Vì nằm ở vị trí trang trọng nên không ít người lầm tưởng đây là một nơi linh thiêng để cầu khấn. Tuy nhiên, trên thực tế, bia Hạ Mã không phải là nơi thờ tự, mà là một công trình mang ý nghĩa về lễ nghi và văn hóa ứng xử trong xã hội xưa.
Hai tấm bia Hạ Mã được Thượng thư Bộ Công, Tư nghiệp Quốc Tử Giám Nguyễn Hoản cho dựng vào năm 1771, dưới triều vua Lê Hiển Tông. Mỗi bia được đặt trong một nhà che bia nhỏ, đối xứng hai bên cổng Văn Miếu. Cùng với hệ thống tứ trụ phía trước, hai tấm bia đánh dấu phạm vi không gian thiêng của Văn Miếu.
=> Xem thêm: Giải mã tên phố: Con ngõ khiến bao người ngỡ là chuyện tình, hóa ra lại bắt đầu từ… một kho thóc
Trong Hán tự, "Hạ" (下) nghĩa là xuống, "Mã" (馬) nghĩa là ngựa. "Hạ mã" có nghĩa là xuống ngựa. Trong các quốc gia chịu ảnh hưởng của Nho giáo như Việt Nam, Trung Quốc hay Triều Tiên, bia Hạ Mã thường được đặt trước những nơi có tính chất đặc biệt trang nghiêm như Văn Miếu, đền, miếu, lăng tẩm hoặc phủ đệ quan lớn. Xưa kia, bất kể là quan lại hay thường dân, khi đi qua khu vực này đều phải xuống ngựa, xuống kiệu và đi bộ để bày tỏ sự tôn kính với Khổng Tử, các bậc Tiên Hiền.
=> Xem thêm: Vì sao nửa phía nam Hà Nội đều mang chữ “Mai”? Câu chuyện nghìn năm về vùng đất Kẻ Mơ
Nhiều năm gần đây, đặc biệt vào mỗi mùa thi, không ít phụ huynh và học sinh đến đặt lễ, thắp hương hoặc khấn vái trước bia Hạ Mã với mong muốn cầu may trong thi cử. Tuy nhiên, đơn vị quản lý di tích đã nhiều lần khẳng định bia Hạ Mã chỉ mang ý nghĩa lịch sử và lễ nghi, không phải không gian tín ngưỡng.
=> Xem thêm: Giải mã tên phố: Con dốc Hà Nội mang tên một người Pháp và câu chuyện ít ai biết
Ngày nay, khi xe ngựa không còn xuất hiện trước cổng Văn Miếu, hai tấm bia vẫn lặng lẽ đứng đó như một lời nhắc về truyền thống hiếu học của dân tộc. Giá trị của bia Hạ Mã không nằm ở yếu tố tâm linh hay cầu may, mà ở thông điệp rằng trước ngưỡng cửa của tri thức, mọi người đều bình đẳng và cần giữ thái độ kính trọng, nhã nhặn.
